Większości osób ADHD – czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej – kojarzy się z nadpobudliwym chłopcem, który rozrabia na lekcjach i ciągle się wierci. Co gorsza, wielu lekarzy nadal ma bardzo ograniczone pojęcie na temat ADHD i wierzy, że dotyczy ono tylko dzieci, które „kiedyś w końcu z tego wyrosną”. To przekonanie jest tak powszechne, że leki z metylofenidatem, stosowane do mitygowania objawów, są w Polsce refundowane tylko do 18. roku życia. Jakby tego było mało, dziewczynki i kobiety diagnozuje się znacznie rzadziej, bo ich neuroróżnorodność przejawia się w inny sposób.
Czym jest ADHD?
Według DSM-5, czyli najnowszej edycji klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, ADHD to „utrzymujący się schemat nieuwagi lub nadpobudliwości, który zakłóca funkcjonowanie lub rozwój, z objawami występującymi w co najmniej 2 środowiskach (na przykład w domu, szkole lub pracy; z przyjaciółmi lub rodziną; w innych czynnościach), i negatywnie wpływa na funkcjonowanie społeczne, akademickie lub zawodowe”.
Rodzaje ADHD
Typ z przewagą nadruchliwości
To ten najsłynniejszy, przywodzący na myśl małego rozrabiakę, którego wszędzie jest pełno. Osoby z tym rodzajem ADHD mają problem z usiedzeniem w miejscu: wiercą się, stukają długopisem albo machają nogą. W dzieciństwie zachowują się, jakby „miały motorek”; jako dorosłe osoby mogą tłamsić w sobie nadpobudliwość ruchową, ale odczuwają wtedy niepokój i nerwowość. Zwykle odznacza je nadmierna gadatliwość – przerywają innym, wtrącają coś niepytane, są głośne i zazwyczaj nie zdają sobie z tego sprawy. Stanie w kolejce albo czekanie na swoją kolej to dla nich udręka, bo szybko się niecierpliwią. Cechuje je impulsywność i muszą wprowadzić swój pomysł w życie w tym samym momencie, w którym przychodzi im do głowy.
Typ z przewagą zaburzeń koncentracji
Jest trudniejszy do zdiagnozowania, bo mniej ekspresyjny. Często występuje u dziewczynek i kobiet, ale bywa lekceważony jako zwykłe roztrzepanie, marzycielstwo albo lenistwo. Osoby dotknięte tym typem popełniają nieostrożne błędy, bo mają trudności z utrzymaniem uwagi, przestrzeganiem szczegółowych instrukcji oraz organizacją zadań i działań. Mają tendencje do zawieszania się i przebywania myślami we własnym świecie. Są zapominalskie, łatwo rozpraszają się przez bodźce zewnętrzne i zdarza im się odkładać rzeczy w nieodpowiednie miejsca (a potem znajdują swoje zgubione klucze na półce w lodówce albo w koszu na pranie).
Typ mieszany
Najbardziej powszechny. Przyjmuje się, że osoby z mieszanym ADHD utożsamiają się z przynajmniej 6 na 9 symptomów z obydwu typów.
Na czym to polega?
Nieregulowana koncentracja
Chociaż angielska nazwa to attention-deficit/hyperactivity disorder, problemy z ADHD nie wiążą się z brakiem koncentracji – sęk w tym, że nie ma się nad tą koncentracją kontroli, bo pojawia się ona tylko w określonych okolicznościach. Kiedy osoby z ADHD są czymś bardzo zainteresowane, mogą doświadczać hiperkoncentracji (potocznie mówiąc, mają „flow”) i skupiają się wtedy na swojej czynności tak intensywnie, że tracą wszelkie poczucie czasu. Ten stan nie aktywuje się pod wpływem otrzymania zadania domowego albo polecenia od przełożonego – ale przez momentalne poczucie zaciekawienia, rywalizację albo presję wywołaną nieubłaganym terminem. Układ nerwowy osoby z ADHD jest zależny od uczucia zainteresowania, nie obowiązku albo priorytetu. Większość neurotypowych osób też doświadcza momentów fascynacji albo rozproszenia, ale potrafią wziąć się w garść i zmotywować, mając świadomość potencjalnej nagrody albo negatywnych konsekwencji. Na osoby z ADHD to nie działa – liczy się tu i teraz, zaciekawienie zadaniem albo jego brak.
Nadpobudliwość emocjonalna
Nadpobudliwość fizyczna dotyczy tylko 25% dzieci i 5% dorosłych – reszta osób z ADHD zmaga się bardziej z mentalną nadpobudliwością. Często opisują ją jako natłok myśli albo uczucie, że ich mózg jest jak telewizor, a ktoś skacze po jego kanałach. Fizycznie mogą siedzieć tuż obok Ciebie, ale nie potrafią czuć się do końca obecni, bo coś stale odciąga ich myśli.
Osoby z ADHD doświadczają żarliwych (czasem odczuwanych jako obsesyjne) myśli i emocji, intensywniejszych niż u neurotypowych. Ich wzloty są bardziej euforyczne, a upadki – bardziej dotkliwe.
Psst! Może zainteresuje Cię nasz tekst o mindfullness.
Jak sobie radzić?
Istnieją dwa sposoby i najlepiej działają w połączeniu: po pierwsze leki pozwalające neurologicznie wyrównać szanse; po drugie zestaw trików i przyzwyczajeń, które pomagają skoncentrować się na żądanie i lepiej zorganizować. Medyczne stymulanty są przydatne w utrzymaniu stanu skupienia, ale nie sprowokują zaangażowania – innymi słowy, zaczynanie nudnych czy przytłaczających czynności jest równie ciężkie, ale znacznie łatwiej w nich wytrwać. Z kolei większość metod planowania i organizacji została zaprojektowana dla neurotypowych mózgów, które posługują się kryterium ważności i czasu, żeby wzbudzić motywację. U osób z ADHD taki system się nie sprawdza; muszą stworzyć własną, spersonalizowaną i aktualizowaną na bieżąco „instrukcję obsługi” i na podstawie własnych wniosków dostosować codzienne okoliczności, żeby ułatwić sobie funkcjonowanie – przy czym kluczowe może być wsparcie terapeuty wyspecjalizowanego w ADHD. Przykładowa strategia to uczenie się w bibliotece, żeby zmotywować się obecnością innych osób, albo sprzątanie mieszkania prosto po przyjściu do domu (nawet bez zdjęcia kurtki!), żeby nie stracić rozpędu.
O nietypowej „terapii” przeczytasz tu.
Jeśli utożsamiasz się z sytuacjami opisanymi w tym artykule, wykonanie wywiadu diagnostycznego DIVA może pomóc rozwiać wątpliwości – pliki PDF są łatwo dostępne w internecie, a przyjście do psychiatry lub terapeuty z już wypełnionym testem przyspieszy i ułatwi otrzymanie diagnozy, która może zmienić Twoje życie i pozwolić zrozumieć siebie.
- W. Dodson, 3 Defining Features of ADHD That Everyone Overlooks, https://www.additudemag.com/symptoms-of-add-hyperarousal-rejection-sensitivity/ [dostęp z dn. 30.07.2021].
- Z. Kessler, Sister. Wife. Mother. Living with ADHD, https://www.additudemag.com/slideshows/adult-women-with-adhd/?src=test [dostęp z dn. 30.07.2021].
- P. Williams, FAQ About ADHD, https://www.additudemag.com/faq-about-adhd/ [dostęp z dn. 30.07.2021].
- P. Williams, What Are the 3 Types of ADHD?, med. rev. W. Dodson, https://www.additudemag.com/3-types-of-adhd/ [dostęp z dn. 30.07.2021].
Data dodania: 14/08/2022
Data aktualizacji: 14/08/2022
